دربارهء ملاك اسلامى بودن فرقه‌ها ، نه كار آسانى است و نه در حوزه رسالت اين نوشتار . 2 . آغاز فرقه‌گرايى مسلمانان پژوهشگران دربارهء زمان شروع فرقه‌گرايى مسلمانان هم داستان نيستند . اختلاف صاحب‌نظران در تعريف فرقه ، تفاوت داورى نسبت به اصل پديده افتراق ، جهت‌گيرىهاى مختلف مذهبى نويسندگان نسبت به فرقه‌هاى رقيب تا حدود زيادى موجب چنين اختلافى شده است . بر همين اساس منابع كهنى نظير : فرق الشيعة ، كتاب الزينة ، المقالات و الفرق و مسائل الامامة و عمده آثارى كه با گرايش شيعى نوشته شده‌اند ، آغاز پديده افتراق را دسته‌بندىهاى سياسى صحابه دربارهء مصداق و شرايط خلافت مىدانند و قدمت آن را به نخستين روز رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ، يعنى در جريان سقيفه ، به عنوان يك اختلاف مستقر « 1 » ، رسانيده‌اند . از اين‌رو به فرقه‌هايى اشاره مىكنند كه نامى از آنها در ديگر كتب نيست . از سوى ديگر گزارش‌گرانى نظير اشعرى ، بغدادى ، شهرستانى و عده‌اى از مورخان ديگر اهل سنت ، با توجه به تعريف خود از فرقه ، و نگاه قداست‌آميز و خاصشان به عصر خلفاى راشدين ، دسته‌بندىهاى سياسى آن دوره را ذيل عنوان اختلافات موردى ( و شايد اجتهادى و بخشودنى ) ذكر مىكنند . اين دسته ، فرقه‌گرايى به معناى دقيق آن را از زمان شكل‌گيرى خوارج و بعد از عصر خلفاى راشدين به حساب آورده‌اند و در پى آن شكل‌گيرى فرقه‌هايى نظير مرجئه ، قدريه و جبريه را مربوط به نيمه دوم قرن نخست دانسته‌اند « 2 » طبيعى است كه اين دسته شكل‌گيرى شيعه را

--> ( 1 ) . ابن مرتضى ، احمد بن يحيى ، المنية و الامل ، ص 18 ؛ نوبختى ، حسن بن موسى ، فرق الشيعه ، ص 18 . ( 2 ) . احمد امين ، فجر الاسلام ، ص 195 - 205 .